Spis treści
W sprawach cywilnych informacje medyczne bywają kluczowym dowodem w procesach o błąd medyczny, zadośćuczynienie, rentę, w sporach z ubezpieczycielem, w sprawach rodzinnych, czy w postępowaniach dotyczących zdolności do czynności prawnych. Jednocześnie są to informacje szczególnie chronione. Poniżej znajdziesz ramy prawne oraz praktyczne konsekwencje kiedy i jak można legalnie ujawnić tajemnicę lekarską przed sądem cywilnym – oraz kiedy nie wolno.
Tajemnica lekarska
Prawo pacjenta do tajemnicy
Ustawa o prawach pacjenta stanowi wprost, że „Pacjent ma prawo do zachowania w tajemnicy informacji z nim związanych.” Osoby wykonujące zawód medyczne „są obowiązane zachować w tajemnicy informacje związane z pacjentem”. Ustawa wskazuje też typowe wyjątki m.in. gdy „tak stanowią przepisy odrębnych ustaw” albo gdy pacjent wyrazi zgodę.
Obowiązek lekarza
Równolegle ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty przesądza, iż „Lekarz ma obowiązek zachowania w tajemnicy informacji związanych z pacjentem” oraz doprecyzowuje, że ujawnienie może nastąpić m.in. gdy „tak stanowią ustawy” albo gdy pacjent wyrazi zgodę.
Tym samym w postępowaniu cywilnym nie ma automatycznego zwolnienia z tajemnicy, bo sąd zadaje pytanie. Zawsze trzeba wskazać konkretną podstawę prawną ujawnienia (zgoda pacjenta albo przepis ustawowy).
Dwie różne podstawy ujawniania informacji w toku postępowania cywilnego
W praktyce tajemnica lekarska ujawnia się w postępowaniu cywilnym dwiema drogami, które mają inne reguły:
- dokumentacja medyczna jako dowód (dokument) – sąd / strona pozyskuje dokumenty (historia choroby, wyniki, karty informacyjne itp.);
- zeznania lekarza jako świadka – lekarz jest pytany o fakty znane z leczenia.
Lekarz jako świadek w procesie cywilnym
- Lekarz ma obowiązek stawić się, ale może odmówić odpowiedzi (a nie całych zeznań). Kodeks postępowania cywilnego przewiduje mechanizm ochrony tajemnicy zawodowej na poziomie pojedynczych pytań: „Świadek może odmówić odpowiedzi (…) jeżeli (…) pogwałceniem istotnej tajemnicy zawodowej.” To jest właśnie ta podstawa, z którego korzysta lekarz wezwany na świadka, gdy pytania wchodzą w obszar objęty tajemnicą lekarską.
- Postępowanie cywilne różni się od postępowania karnego. W postępowaniu cywilnym brak „trybu zwalniania” świadka z tajemnicy jak w postępowaniu karnym. W postępowaniu karnym istnieje wyraźny mechanizm zezwalający na przesłuchanie osób związanych tajemnicą zawodową w ustawowo określonym trybie: „mogą być przesłuchane (…) tylko gdy jest to niezbędne dla dobra wymiaru sprawiedliwości”. W postępowaniu cywilnym wygląda to inaczej. W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego (sygn. SK 12/08, z dnia 4.10.2010 r.) akcentowano, że: „Przepisy kodeksu postępowania cywilnego nie przewidują (…) trybu zwolnienia świadka z tajemnicy zawodowej.
W toku postępowania cywilnego sąd nie może zwolnić lekarza z tajemnicy zawodowej jak może to mieć miejsce w postępowaniu karnym. Jeśli pytanie dotyczy tajemnicy – lekarz powinien rozważyć odmowę odpowiedzi na podstawie art. 261 § 2 k.p.c.
- Zgoda pacjenta a zeznania lekarza
Zgoda pacjenta (albo przedstawiciela ustawowego) jest wskazana w ustawach jako jeden z wyjątków pozwalających ujawnić tajemnicę.
W praktyce procesowej oznacza to, że lekarz – dysponując realną, jednoznaczną zgodą – ma podstawę do ujawnienia informacji w zakresie objętym zgodą i tylko w takim zakresie.
Odpowiedzialność za bezprawne ujawnienie tajemnicy zawodowej
Nieuprawnione ujawnienie tajemnicy może rodzić wielopoziomowe skutki zarówno na gruncie prawa cywilnego, karnego oraz dyscyplinarnego. Tym samym można wyróżnić następujące konsekwencje za naruszenie tajemnicy zawodowej:
- karne – art. 266 § 1 k.k. – za ujawnienie lub wykorzystanie informacji „wbrew ustawie” grozi grzywna, ograniczenie wolności albo do 2 lat pozbawienia wolności; co do zasady ściganie na wniosek pokrzywdzonego (pacjenta).
- cywilne – pacjent może żądać m.in. zadośćuczynienia, zakazu dalszego ujawniania i przeprosin (naruszenie praw pacjenta / dóbr osobistych).
- zawodowe – postępowanie dyscyplinarne – od upomnienia / nagany przez karę pieniężną, aż po zawieszenie lub pozbawienie prawa wykonywania zawodu.
- RODO / dane medyczne – możliwe roszczenie o odszkodowanie oraz kary administracyjne (zwykle wobec podmiotu leczniczego jako administratora).
- pracownicze / kontraktowe – możliwe sankcje służbowe, a w poważnych przypadkach nawet zwolnienie dyscyplinarne (zależnie od okoliczności i formy zatrudnienia).
Podsumowanie
W postępowaniu cywilnym tajemnica lekarska pozostaje zasadą wynikającą zarówno z prawa pacjenta do poufności, jak i ustawowego obowiązku lekarza. Ujawnienie następuje legalnie przede wszystkim przez udostępnienie dokumentacji medycznej sądowi „w związku z prowadzonym postępowaniem” oraz przez dowody z dokumentów i opinię biegłego. Lekarz wezwany jako świadek może odmówić odpowiedzi na pytania naruszające „istotną tajemnicę zawodową”, a cywilna procedura – w odróżnieniu od karnej – nie przewiduje klasycznego trybu „zwalniania” świadka z tajemnicy.
