Spis treści
W sprawach karnych informacje medyczne często stają się dowodem w postępowaniach po wypadkach, w sprawach o pobicia, przestępstwa seksualne, błędy medyczne, zgony, ale też w sprawach o prowadzenie pojazdu pod wpływem czy naruszenia nietykalności. Z perspektywy pacjenta są to dane szczególnie wrażliwe, a z perspektywy lekarza – objęte tajemnicą zawodową. Kluczowe pytanie brzmi kiedy i w jakim trybie tajemnica lekarska może zostać ujawniona w procesie karnym? Poniżej zostały omówione podstawy prawne i praktyczny przebieg tego procesu.
Tajemnica lekarska jest zasadą, a ujawnienie – wyjątkiem
W ustawie o zawodach lekarza i lekarza dentysty jednoznacznie został sformułowany obowiązek lekarza, że „Lekarz ma obowiązek zachowania w tajemnicy informacji związanych z pacjentem, a uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu.” Ta sama regulacja przewiduje wyjątki – m.in. gdy tak stanowią ustawy.
Dwa sposoby ujawnienia w postępowaniu karnym
W toku postępowania karnego informacje medyczne trafiają do akt zwykle dwiema drogami:
- dokumentacja medyczna (karty informacyjne, wyniki badań, historia choroby, SOR, dokumentacja ambulatoryjna) – jako dowód z dokumentu;
- przesłuchanie lekarza jako świadka – gdy organ chce uzyskać informacje „ustnie”, np. o przebiegu leczenia, stanie pacjenta w danym momencie, mechanizmie obrażeń.
Lekarz jako świadek w postępowaniu karnym - tajemnica i tryb zwolnienia
Najbardziej kluczowy obszar to przesłuchanie lekarza o fakty znane z leczenia pacjenta. Tu kluczowy jest art. 180 k.p.k.
Prawo odmowy zeznań co do okoliczności objętych tajemnicą
Kodeks postępowania karnego przewiduje, że osoby związane tajemnicą mogą odmówić zeznań w zakresie tej tajemnicy, ale organ może je zwolnić. „Osoby obowiązane do zachowania tajemnicy związanej z wykonywaniem zawodu lub funkcji mogą odmówić zeznań co do okoliczności, na które rozciąga się ten obowiązek, chyba że sąd lub prokurator dla dobra wymiaru sprawiedliwości zwolni te osoby od obowiązku zachowania tajemnicy”.
„Wzmocniona ochrona”
Dla tajemnicy lekarskiej ustawodawca wprowadza dodatkowy obowiązek, że „Osoby obowiązane do zachowania tajemnicy lekarskiej mogą być przesłuchiwane co do faktów objętych tą tajemnicą tylko wtedy, gdy jest to niezbędne dla dobra wymiaru sprawiedliwości a okoliczność nie może być ustalona na podstawie innego dowodu.”
Co ważne w postępowaniu przygotowawczym (czyli na etapie prokuratorskim) decyzja o zwolnieniu ma mieć tryb sądowy. W procedurze karnej istnieje potocznie nazywane „zwolnienie prokuratorskie”, ale co do zasady nie dotyczy ono tajemnicy lekarskiej.
Tajemnica lekarska jest wprost wymieniona w art. 180 § 2 k.p.k. i podlega zaostrzonemu rygorowi. Co do tajemnicy lekarskiej mogą być przesłuchiwane osoby tylko wtedy, gdy jest to niezbędne i nie może być ustalona na podstawie innego dowodu. Najważniejsze jest pytanie jak w takim razie lekarz powinien zostać zwolniony z tajemnicy zawodowej na etapie postępowania przygotowawczego? W postępowaniu przygotowawczym decyduje sąd, a nie prokurator, na wniosek złożony przez prokuratora.
Tym samym jeżeli pytania wchodzą w zakres tajemnicy lekarskiej, lekarz powinien powołać się na art. 180 k.p.k. i odmówić zeznań co do faktów objętych tajemnicą, dopóki nie ma podstawy, czyli postanowienia sądu.
Co to znaczy w praktyce? Lekarz nie powinien „automatycznie” odpowiadać na pytania o leczenie pacjenta tylko dlatego, że przesłuchuje go policja lub prokurator. Jeżeli pytanie wchodzi w zakres tajemnicy, uruchamia się mechanizm z art. 180 k.p.k. – a przesłuchanie ma być wyjątkiem, uzasadnionym koniecznością i brakiem innych dowodów.
Zgoda pacjenta a postępowanie karne
Zgoda pacjenta jest jednym z ustawowych wyjątków w prawie medycznym. Przepisu dotyczącego tajemnicy lekarskiej nie stosuje się, gdy pacjent lub jego przedstawiciel ustawowy wyraża zgodę na ujawnienie tajemnicy. W praktyce procesowej zgoda:
- ułatwia legalne przekazanie informacji w zakresie wskazanym przez pacjenta,
- nie znosi automatycznie wymogu ostrożności procesowej przy przesłuchaniu świadka w zakresie „tajemnicy” – bo organy często i tak opierają się na mechanizmach k.p.k. (zwłaszcza gdy pacjent jest w sporze z innymi uczestnikami zdarzenia, a zakres ujawnienia może być sporny).
Podsumowanie
W postępowaniu karnym tajemnica lekarska nie znika, ale może zostać uchylona lub ograniczona w ściśle określonych sytuacjach. Przesłuchanie lekarza co do faktów objętych tajemnicą może nastąpić w ramach art. 180 k.p.k., w tym w postępowaniu przygotowawczym. Jednak decyzję co do przesłuchania w tym zakresie podejmuje sąd na mocy postanowienia.
