Sprawy rozwodowe często trwają wiele miesięcy, a niekiedy nawet kilka lat. W tym czasie może dojść do sytuacji szczególnej – śmierci jednego z małżonków przed prawomocnym zakończeniem postępowania rozwodowego.
Taka sytuacja rodzi istotne skutki prawne. Po pierwsze, wpływa na samo postępowanie o rozwód. Po drugie, może mieć bardzo duże znaczenie dla dziedziczenia po zmarłym małżonku.
W praktyce najważniejsze pytanie brzmi – czy małżonek, który pozostawał w trakcie rozwodu ze spadkodawcą, nadal po nim dziedziczy? Odpowiedź na tak postawione pytanie brzmi – co do zasady tak, ale istnieją ważne wyjątki.
Spis treści
Co dzieje się ze sprawą o rozwód po śmierci małżonka?
Jeżeli jeden z małżonków umrze przed prawomocnym zakończeniem sprawy o rozwód, sąd nie może już orzec rozwodu. Oznacza to, że śmierć jednego z małżonków powoduje zakończenie postępowania rozwodowego bez wydania wyroku rozwodowego. Jeżeli do śmierci doszło przed prawomocnym rozwiązaniem małżeństwa, to rozwód nie zostaje orzeczony.
W konsekwencji z punktu widzenia prawa spadkowego małżonek pozostający przy życiu nadal jest małżonkiem zmarłego. Może więc należeć do kręgu spadkobierców ustawowych, chyba że zachodzi jedna z sytuacji wyłączających go od dziedziczenia.
Dziedziczenie ustawowe małżonka - zasada ogólna
Jeżeli zmarły nie pozostawił testamentu, zastosowanie znajdą przepisy o dziedziczeniu ustawowym. Oznacza to, że jeżeli zmarły pozostawił małżonka i dzieci, dziedziczą oni wspólnie. Udziały są co do zasady równe, ale udział małżonka nie może być niższy niż 1/4 spadku.
A co jeżeli zmarły nie miał dzieci? Jeżeli spadkodawca nie miał dzieci ani dalszych zstępnych, sytuacja wygląda inaczej. Wtedy małżonek może dziedziczyć razem z rodzicami zmarłego.
Jednak nadal aktualne pozostaje pytanie – czy małżonek dziedziczy, jeżeli trwała sprawa o rozwód?
Samo wniesienie pozwu o rozwód nie powoduje jeszcze utraty prawa do dziedziczenia. Jeżeli jeden z małżonków umrze w trakcie sprawy o rozwód, przed prawomocnym wyrokiem, postępowanie rozwodowe zostanie umorzone. Skoro rozwód nie został prawomocnie orzeczony, żyjący małżonek nadal co do zasady pozostaje spadkobiercą ustawowym. Nie oznacza to jednak, że zawsze będzie dziedziczył. Kodeks cywilny przewiduje szczególne sytuacje, w których małżonek może zostać pozbawiony dziedziczenia.
Wyjątek pierwszy - prawomocna separacja
Pierwszym istotnym wyjątkiem jest separacja. Jeżeli w chwili śmierci spadkodawcy małżonkowie pozostawali w prawomocnie orzeczonej separacji, małżonek nie dziedziczy z ustawy. Ważne jest jednak to, że chodzi o separację orzeczoną przez sąd. Sama faktyczna rozłąka, brak wspólnego pożycia, osobne zamieszkiwanie czy konflikt między małżonkami nie są jeszcze separacją w rozumieniu tego przepisu.
Wyjątek drugi - wyłączenie małżonka od dziedziczenia
Drugim bardzo ważnym wyjątkiem jest możliwość wyłączenia małżonka od dziedziczenia na podstawie art. 940 kodeksu cywilnego. Ten przepis ma szczególne znaczenie właśnie wtedy, gdy jeden z małżonków umiera w toku sprawy rozwodowej. Jeżeli zmarły małżonek przed śmiercią domagał się rozwodu albo separacji z winy drugiego małżonka, a żądanie to było uzasadnione, pozostali spadkobiercy mogą wystąpić do sądu z żądaniem wyłączenia żyjącego małżonka od dziedziczenia.
Ale czy takie wyłączenie działa automatycznie? Nie. Wyłączenie małżonka od dziedziczenia na podstawie art. 940 kodeksu cywilnego wymaga orzeczenia sądu. Oznacza to, że pozostali spadkobiercy muszą wytoczyć odpowiednie powództwo. W takim postępowaniu Sąd będzie badał przede wszystkim dwie kwestie a) czy spadkodawca wystąpił o rozwód albo separację z winy drugiego małżonka oraz b) oraz czy takie żądanie było uzasadnione.
Nie wystarczy więc sam fakt, że sprawa rozwodowa była w toku. Nie wystarczy również samo skonfliktowanie małżonków. Konieczne jest wykazanie, że przesłanki wyłączenia rzeczywiście zostały spełnione.
W tym przypadku należy pamiętać też o terminie na żądanie wyłączenia małżonka od dziedziczenia. Z żądaniem wyłączenia małżonka od dziedziczenia może wystąpić każdy z pozostałych spadkobierców ustawowych powołanych do dziedziczenia w zbiegu z małżonkiem. Termin wynosi 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o otwarciu spadku, nie więcej jednak niż 1 rok od otwarcia spadku. Przekroczenie tych terminów może uniemożliwić skuteczne dochodzenie wyłączenia małżonka od dziedziczenia.
Jakie są skutki wyłączenia małżonka od dziedziczenia?
Jeżeli sąd uwzględni powództwo, małżonek zostaje wyłączony od dziedziczenia ustawowego. Traktuje się go tak, jakby nie był powołany do spadku z ustawy. W praktyce oznacza to, że jego udział przypadnie innym spadkobiercom. Co istotne, wyłączenie z dziedziczenia ustawowego może mieć również wpływ na zachowek. Skoro zachowek przysługuje osobom, które byłyby powołane do spadku z ustawy, to małżonek skutecznie wyłączony na podstawie art. 940 kodeksu cywilnego co do zasady nie powinien móc skutecznie dochodzić zachowku.
A co, jeżeli był testament?
Jeżeli zmarły pozostawił testament, w pierwszej kolejności należy ustalić jego treść. Testament może powoływać do spadku małżonka, dzieci, rodziców, inne osoby z rodziny albo osoby niespokrewnione. Jeżeli małżonek został powołany w testamencie, dziedziczy na podstawie testamentu. Jeżeli został w testamencie pominięty, może pojawić się pytanie o zachowek.
Co do zasady małżonek pominięty w testamencie może dochodzić zachowku, jeżeli należałby do kręgu spadkobierców ustawowych. Jeżeli jednak był w prawomocnej separacji albo został skutecznie wyłączony od dziedziczenia na podstawie art. 940 kodeksu cywilnego, możliwość dochodzenia zachowku może zostać wyłączona.
Śmierć po prawomocnym rozwodzie
Inaczej wygląda sytuacja, gdy śmierć nastąpiła już po prawomocnym rozwodzie. Jeżeli wyrok rozwodowy był prawomocny przed śmiercią jednego z byłych małżonków, drugi małżonek nie dziedziczy po nim jako małżonek. Może dziedziczyć tylko wtedy, gdy został powołany do spadku w testamencie. Sam wcześniejszy związek małżeński nie daje już podstaw do dziedziczenia ustawowego.
Majątek wspólny a spadek
W praktyce trzeba pamiętać jeszcze o jednej bardzo ważnej kwestii. Jeżeli małżonkowie pozostawali we wspólności majątkowej małżeńskiej, śmierć jednego z nich powoduje konieczność odróżnienia dwóch mas majątkowych. Po pierwsze udziału żyjącego małżonka w majątku wspólnym oraz spadku po zmarłym małżonku.
Co do zasady małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym. Oznacza to, że przed ustaleniem, kto i w jakim zakresie dziedziczy, należy najpierw ustalić, jaka część majątku wspólnego przypada żyjącemu małżonkowi, a jaka wchodzi do spadku po zmarłym.
Co powinni zrobić spadkobiercy?
Jeżeli jeden z małżonków umiera w trakcie sprawy rozwodowej, pozostali spadkobiercy powinni w pierwszej kolejności ustalić:
- czy rozwód był już prawomocny,
- czy istniał testament,
- czy między małżonkami była orzeczona separacja,
- czy zmarły domagał się rozwodu albo separacji z winy drugiego małżonka,
- czy żądanie rozwodu albo separacji z winy drugiego małżonka było uzasadnione,
- czy nie upływają terminy z art. 940 kodeksu cywilnego.
W praktyce kluczowe znaczenie mogą mieć akta sprawy rozwodowej, pisma procesowe, wnioski dowodowe, zeznania świadków, dokumenty, korespondencja oraz inne dowody wskazujące na przyczyny rozkładu pożycia małżeńskiego.
Co powinien zrobić żyjący małżonek?
Żyjący małżonek powinien przede wszystkim ustalić, czy pozostali spadkobiercy kwestionują jego prawo do dziedziczenia. Jeżeli zostanie pozwany o wyłączenie od dziedziczenia na podstawie art. 940 kodeksu cywilnego, może bronić się, wykazując m.in., że:
- żądanie rozwodu z jego wyłącznej winy nie było uzasadnione,
- nie ponosił winy za rozkład pożycia,
- wina leżała po stronie zmarłego małżonka,
- rozkład pożycia miał inne przyczyny,
- albo że nie zostały spełnione przesłanki ustawowe wyłączenia od dziedziczenia.
W wielu sprawach spadkowych połączonych z wcześniejszym konfliktem rozwodowym postępowanie dowodowe może być bardzo zbliżone do tego, które miałoby miejsce w sprawie o rozwód.
Podsumowanie
Śmierć jednego z małżonków w trakcie sprawy o rozwód powoduje umorzenie postępowania rozwodowego. Jeżeli do śmierci doszło przed prawomocnym wyrokiem rozwodowym, małżeństwo nie zostaje rozwiązane przez rozwód.
W konsekwencji żyjący małżonek co do zasady nadal może dziedziczyć po zmarłym małżonku.
Nie jest to jednak zasada bez wyjątków. Małżonek nie będzie dziedziczył ustawowo, jeżeli w chwili śmierci spadkodawcy pozostawał z nim w prawomocnej separacji. Może również zostać wyłączony od dziedziczenia na podstawie art. 940 kodeksu cywilnego, jeżeli spadkodawca wystąpił o rozwód lub separację z jego winy, a żądanie to było uzasadnione.
Każda taka sprawa wymaga indywidualnej analizy – zwłaszcza wtedy, gdy postępowanie rozwodowe było zaawansowane, strony zarzucały sobie winę, a w skład spadku wchodzi majątek wspólny małżonków.
